Moge alle mensen zich herinneren dat zij broeders zijn.
Deze zin is de afsluiter van de Verhandeling over de Verdraagzaamheid van Voltaire. Ze opent dit nieuwe bezoekersparcours op de gemeentelijke begraafplaats: een domein van 18 hectare waar elke laan, elke boom en elke steen een verhaal vertelt van moed, vrijheid en inzet voor de mensenrechten.
Hier zijn de bomen niet louter stille getuigen van het verstrijken van de tijd. Het zijn levende bewaarders van herinneringen: hun wortels dragen de verhalen van wie hier rust, hun bladeren fluisteren in de wind de namen en daden van degenen die onze geschiedenis hebben vormgegeven.
Dit herinneringswerk dringt zich aan ons op, want deze begraafplaats is de rustplaats van vrouwen en mannen die door hun leven een stempel hebben gedrukt op de Geschiedenis. Hun nalatenschap, soms discreet, verdient het om gekend en geëerd te worden. Elk jaar op 1 november brengt het college van burgemeester en schepenen van de gemeente Etterbeek hulde aan deze figuren door bloemen neer te leggen bij de oorlogsmonumenten van de gemeente en bij de graven van Etterbeekse verzetsstrijders die begraven liggen op de necropool van de Nationale Schietbaan. Deze herdenkingsdag eindigt traditioneel met het neerleggen van bloemen op de ereperken van de twee wereldoorlogen, een symbolisch gebaar om de herinnering levend te houden aan wie zijn leven gaf voor de vrijheid.
Dankzij de QR-codes langs het parcours kunnen bezoekers verhalen en gezichten ontdekken en nieuwe redenen vinden om stil te staan, te lezen en te bezinnen.
Wij willen graag onze oprechte dank uitspreken aan het team van tuinmannen en grafdelvers. Met hun dagelijkse werk houden zij deze plek in een onberispelijke staat, wat rust en bezinning bevordert. Dankzij hun vakmanschap en respect voor de omgeving kan iedereen, al is het maar even, wegdromen in herinnering en overdenking.
Dit parcours is niet volledig, maar het is een uitnodiging om te wandelen, stil te staan en te herinneren. Wij hopen dat het voor jou een bron van inspiratie kan zijn, van bezinning en misschien zelfs van ontmoeting met degenen die vóór ons het heden hebben vormgegeven.
Bibliografie
- BAVAY, Laurent & LECLERCQ, Michèle, Les cimetières de Bruxelles: histoire et patrimoine, Brussel, Éditions Racine, 2004, 224 p.
- CAPIAU, Suzanne & DEMBOUR, Marc-Antoine, La législation funéraire en Belgique: analyse et commentaires, Brussel, La Charte, 2020, 310 p.
- COHEN, Marcel, Bruxelles disparu: cimetières, hospices et lieux de mémoire, Brussel, Paul Legrain, 1986, 180 p
- DE MAEYER, Jan & WYNANTS, Paul (dir.), Cimetières en Belgique: entre histoire, mémoire et patrimoine, Leuven, Kadoc-Studies, 2007, 312 p
- DEVROEY, Jean-Pierre, Les nécropoles et la mort à Bruxelles du Moyen Âge au XIXe siècle, Brussel, Académie royale de Belgique, 1999, 156 p.
- LUTHERS, Thierry, Derniers Domiciles Connus, Tome 2: Région bruxelloise et communes à facilités, Editions Luc Pire, 2020, Brussel, 271 p.
- MEIRE, Robert, Histoire d’Etterbeek, Brussel, Louis Musin, 1981
- PIERRET, Philippe, Ces pierres qui nous parlent… Mémoires juives et patrimoine bruxellois, Brussel, Didier Devillez Editeur, 1999
- PIERRET, Philippe, Le cimetière israélite de Bruxelles: histoire et mémoire, Brussel, Joods Museum van België, 2003, 112 p.
- POZNANSKI, Renée (dir.), Mémoires juives: lieux de culte et de sépulture en Belgique, Brussel, CegeSoma/Musée de la Résistance, 2015, 196 p.
- SCHREIBER, Jean-Philippe, « Le rapport du judaïsme belge au modèle français (19e siècle) », Archives Juives, 2018/1, volume 51, pp. 13-34
- SCHREIBER, Jean-Philippe, L'immigration juive en Belgique du Moyen Âge à la Première Guerre mondiale, Brussel, Éditions de l'Université de Bruxelles, 1996, 384 p.
- SMEESTERS, Chantal, Promenades dans les cimetières de Bruxelles, Brussel, CFC-Éditions, 2001, 208 p.
- URBAN.BRUSSELS (Brussels Hoofdstedelijk Gewest), Databank van het beschermde bouwerfgoed, met inbegrip van geklasseerde graven en grafmonumenten. Online beschikbaar: https://monument.heritage.brussels
- URBAN.BRUSSELS (Brussels Hoofdstedelijk Gewest), Welkom op de begraafplaats, Erfgoedklassen, Brussel, 2025, 312 p.
- WYNANTS, Paul, Cimetières et identités locales dans les communes de la périphérie bruxelloise (XIXe–XXe siècles), Namen, Publications des Facultés universitaires Notre-Dame de la Paix, 2011, 88 p.