Uitsluiting tijdens de middeleeuwen
De kwestie van begraafplaatsen is sinds de middeleeuwen nauw verbonden met de politieke, religieuze en sociale geschiedenis van de stad. Door de eeuwen heen veranderde het lot van overledenen van de israëlitische geloofsgemeenschap ingrijpend: van een volledig verbod naar een geleidelijke erkenning van een eigen begraafplaats, eerst aan de rand van de stad, later binnen de gemeentelijke begraafplaatsen zelf. Sinds de tijd van de aartsvaders geldt het bezit van een duurzame begraafplaats als een spirituele noodzaak.
In 1370 is de Joodse aanwezigheid in talrijke Brabantse steden gedocumenteerd: Leuven, Brussel, ’s‑Hertogenbosch, Tienen, Nijvel, Genappe, Hannuit en Waver. Deze geografische spreiding wijst op een oude en diverse vestiging.
De situatie van Joden in de middeleeuwen werd gekenmerkt door een dubbele uitsluiting: uitsluiting uit de stad der levenden én uit de stad der doden. Joden mochten niet worden begraven in gewijde grond. Zij moesten beschikken over afzonderlijke terreinen, die vaak buiten de stadsmuren waren gelegen.
Tussen 1349 en 1370 kregen de Joden van Brussel te maken met hevige vervolgingen. Ze werden er ten onrechte van beschuldigd waterputten te vergiften en de Zwarte Dood te verspreiden (1348–1350) waardoor veel leden van deze kleine gemeenschappen werden vermoord. 22 mei 1370 is een zwarte dag in de geschiedenis van de Brusselse Joodse gemeenschap: na een valse beschuldiging van hostieprofanatie werden meer dan vijfhonderd Joden vermoord. Na dit pogrom werden Joden voor altijd verbannen uit Brabant en Limburg, waardoor elke vorm van gemeenschappelijke begrafenisorganisatie onmogelijk werd.
Tijdens de hele middeleeuwse periode oefende de katholieke Kerk een absoluut monopolie uit op de begrafenispraktijken. Niet‑katholieken (joden, ketters of geëxcommuniceerden) waren er strikt van uitgesloten. Recente archeologische studies tonen aan dat middeleeuwse joodse begraafplaatsen in Europa systematisch buiten de stadsomwallingen lagen. Voor een jood betekende sterven zonder rituele begrafenis in een gemeenschappelijke ruimte een dubbele dood: zowel fysiek als symbolisch.
Na het bloedbad van 1370 en de daaropvolgende verbanning herstelde een betekenisvolle Joodse aanwezigheid in Brussel zich slechts langzaam en voorzichtig. Bekeerden die de Spaanse Inquisitie ontvluchtten vestigden zich opnieuw in onze streken, vooral in Antwerpen.
De lange weg naar erkenning (18e-19e eeuw)
Het Edict van Versailles dat keizer Jozef II in 1781 uitvaardigde, betekende een keerpunt. Voor het eerst kregen de joden in de Zuidelijke Nederlanden bepaalde godsdienstvrijheden en toegang tot nieuwe beroepen.
De Franse Revolutie en de annexatie van onze regio’s in 1797 brachten de volledige juridische emancipatie van de Joden, die in Frankrijk al in 1791 was gestemd. Van een gemeenschap van ongeveer driehonderd leden aan het einde van de 18e eeuw en een duizendtal in 1830, groeide de Joodse gemeenschap van Brussel snel. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog telde zij meer dan tienduizend leden.
Deze nieuwe gemeenschappen vestigden zich eerst in de volkswijken rond het Zuidstation, in Sint‑Gillis en in de Marollen. De kleine begraafplaats van Sint‑Joost‑ten‑Node, waar de meeste Joodse families zich toen lieten begraven, werd al snel te klein om aan de groeiende behoeften te voldoen.
De kwestie van confessionele begraafplaatsen werd een scherp twistpunt in het conflict tussen katholieken en liberalen. In 1869 nam het Belgische parlement een wet aan die begrafenissen in confessionele afdelingen verbood. Voor Joden, van wie de religieuze wet voorschrijft dat overledenen uitsluitend in het gezelschap van andere Joden mogen worden begraven, betekende de gemeenschappelijke begraafplaats een diepe aantasting van hun geloofsovertuigingen. Na lange discussies ondertekende opperrabbijn Elie‑Aristide Astruc een omzendbrief die Belgische rabbijnen toestond om begrafenisstoeten te begeleiden op gemeentelijke begraafplaatsen, op basis van het Talmoedische principe: “De wet van het land is de wet.”
Een juridische omweg, een stille overwinning: de begraafplaats van Dieweg
Toen de wet van 1869 strikt werd toegepast, vond de familie Errera een opmerkelijke juridische omweg. In 1878 verkregen de Errera’s een concessie op de gemeentelijke begraafplaats van Ukkel (Dieweg). Zij lieten er de beenderen overbrengen van Joodse overledenen uit verschillende Belgische begraafplaatsen en creëerden zo de facto een Joods perk binnen deze seculiere necropool. Uit de 19e eeuw blijven slechts enkele verspreide Joodse graven over in de begraafplaatsen van Luik, Gent en Antwerpen.
Vandaag vormt de Dieweg de belangrijkste israëlitische rustplaats uit de 19e eeuw in België: het terrein telt duizenden graven met opschriften in het Hebreeuws, Frans en Duits, een ware getuigenis van het Joodse burgerlijke leven in het 19e‑eeuwse Brussel.
Hoewel de Belgische wet het principe van neutraliteit van gemeentelijke begraafplaatsen vastlegt, werd het in de loop van de tijd toegestaan en vervolgens aangemoedigd om afzonderlijke confessionele percelen binnen deze begraafplaatsen in te richten.
Pluraliteit en herinnering: het israëlitische perk van de begraafplaats van Etterbeek
Het hedendaagse Joodse funeraire landschap in Brussel weerspiegelt de diversiteit van de gemeenschap. Het israëlitische perk van de begraafplaats van Etterbeek, beheerd door verschillende begrafenissamenlevingen met uiteenlopende gevoeligheden (orthodox, liberaal, onafhankelijk) belichaamt deze pluraliteit.
De Société Assistance Inhumation, de oudste Joodse begrafenisonderneming van Brussel, is verbonden aan de synagoge in de Regentschapstraat en beheert de percelen K en M van de begraafplaats van Etterbeek. De liberaal‑israëlitische gemeenschap van België is aanwezig op perceel N via haar begrafenisonderneming Gan Hashalom. Gan Hashalom is inclusiever dan de orthodoxe begrafenisonderneming en aanvaardt onder meer personen die zijn bekeerd of die afstammen via de patrilineaire lijn. Perk 9 wordt beheerd door de Mutuelle juive d’Inhumation.